یارانه پنهان ایرانی‌ها خرج زمین‌های عراق و افغانستان شد

در حالی که ایران پنجمین سال متوالی بحران کم‌آبی را تجربه می‌کند، سیاست‌های نادرست وزارت جهاد کشاورزی در الگوی کشت و صادرات بی‌رویه محصولات آب‌بر، منابع آبی کشور را به مخاطره انداخته و با صادرات آب مجازی به کشورهای همسایه، فشار مضاعفی بر سفره‌های زیرزمینی وارد کرده است.

تشدید بحران کم‌آبی با هدررفت و صادرات آب مجازی

ایران با کاهش ۴۰ درصدی بارش‌ها و هدررفت ۷۰ تا ۹۲ درصد منابع آبی در بخش کشاورزی مواجه است. این اتلاف عمدتاً به دلیل ضعف زیرساخت‌های توزیع آب و تبخیر پشت سدها رخ می‌دهد. با این حال، صادرات محصولات آب‌بر مانند هندوانه، گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، مرکبات، پسته، خرما، زعفران و کیوی به کشورهایی نظیر عراق، افغانستان، امارات، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی، به شکل آب مجازی، منابع آبی کشور را به تاراج می‌برد. این روند نه تنها به فرونشست زمین و تخریب محیط‌زیست منجر شده، بلکه یارانه‌های پنهان آب را به جیب صادرکنندگان و کشورهای واردکننده سرازیر کرده است.

اظهارات مقامات و تناقض آماری

صفدر نیازی شهرکی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، با رد صادرات مستقیم آب، اعلام کرد: «تراز آب مجازی کشور مثبت است و حدود ۲۹ میلیارد متر مکعب مازاد داریم.» او افزود که ۸۵ تا ۹۰ میلیارد متر مکعب از منابع آبی در کشاورزی مصرف می‌شود و با فناوری‌های نوین و مدیریت هوشمند می‌توان این مصرف را بهینه کرد. با این حال، اختلاف آماری بین وزارت جهاد (۷۰ تا ۷۵ درصد هدررفت) و وزارت نیرو (۸۷ تا ۹۲ درصد) نشان‌دهنده نبود شفافیت در محاسبات است.

پیامدهای صادرات بی‌رویه محصولات آب‌بر

صادرات محصولات کشاورزی آب‌بر، با وجود یارانه‌های سنگین آب در ایران، سود کلانی برای صادرکنندگان به همراه دارد، اما ارزش ارزی آن جایگزین مناسبی برای منابع آبی از دست‌رفته نیست. نمونه بارز این خسارت، بازگشت هندوانه‌های صادراتی از روسیه به دلیل وجود نیترات در اردیبهشت سال جاری است. این سیاست‌ها نه تنها منابع زیرزمینی را شور و غیرقابل استفاده کرده، بلکه فرونشست زمین و خسارات جبران‌ناپذیر به زیرساخت‌ها را به دنبال داشته است.

ناکارآمدی وزارت جهاد در مدیریت الگوی کشت

وزارت جهاد کشاورزی، مسئول اصلی تعیین الگوی کشت، در تنظیم سیاست‌های متناسب با اقلیم خشک ایران ناکام مانده است. کشت محصولات آب‌بر مانند هندوانه و صیفی‌جات، با وجود آگاهی از بحران آب، همچنان ادامه دارد. نمونه آن، صادرات بی‌رویه سیب‌زمینی در سال گذشته بود که به گرانی این محصول در بازار داخلی و بازگشت سیب‌زمینی‌های صادراتی با قیمت بالاتر منجر شد. نوری قزلجه، نماینده مجلس، این وضعیت را نتیجه نبود نظارت وزارت جهاد دانست که در نهایت سران قوا را مجبور به مداخله کرد.

راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت بحران

کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که با توسعه کشت‌های گلخانه‌ای، جایگزینی سود کشاورزی با صنایع و گردشگری، و استفاده از کنتورهای هوشمند برای مدیریت مصرف آب، می‌توان از تشدید بحران جلوگیری کرد. نظارت دقیق بر مصرف آب کشاورزی و تخصیص استاندارد منابع آبی، گامی اساسی برای حفظ امنیت آبی و غذایی کشور است.