نقشه گنج ایران و روسیه در دریای خزر | رقص انرژی در میدان مین سیاست !

میرقاسم مومن، کارشناس حوزه انرژی، در تشریح وضعیت همکاری‌های تهران-مسکو در بخش انرژی، به تاریخچه‌ی طولانی این روابط اشاره کرد که شامل سرمایه‌گذاری مشترک، اکتشاف و توسعه میادین، صادرات انرژی و حتی برنامه سوآپ انرژی بین دو کشور بوده است. با این حال، وی تاکید کرد که چالش‌های ساختاری کنونی، از جمله درگیری روسیه در جنگ اوکراین و عدم وجود مرز زمینی مستقیم بین دو کشور، ارتباطات را پیچیده‌تر کرده است. اتصال دو کشور به دریای خزر محدود است و زیرساخت‌های انرژی در این دریا نیز هنوز به طور کامل توسعه نیافته است. در نتیجه، ارتباطات انرژی بین ایران و روسیه عمدتاً نیازمند عبور از مسیر کشورهای آسیانه میانه (مانند ترکمنستان) و یا کشورهای منطقه قفقاز (آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) است.

 فرصت طلایی در دوران تحریم

مومن با اشاره به تحریم‌های اروپا علیه نفت و گاز روسیه، توضیح داد که مسکو به دنبال یافتن مشتریان جدید برای صادرات و سوآپ گاز خود است. در این میان، با توجه به کمبود گاز در ایران، همکاری‌های گازی می‌تواند یک وضعیت “برد-برد” برای هر دو کشور باشد. این فرصت در حالی مطرح می‌شود که روسیه همزمان به دنبال همکاری‌های گازی با چین از طریق مغولستان نیز هست. وی افزود که عضویت هر دو کشور در سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس، به عنوان یک نقطه قوت کلیدی تلقی می‌شود که می‌تواند به بهره‌برداری بهتر از همکاری‌های دوجانبه برای کاهش فشار تحریم‌ها منجر شود.

کارشناس حوزه انرژی در ادامه به مشکل “رژیم حقوقی بستر دریای خزر” اشاره کرد که مشخص نبودن آن، تبادل انرژی مستقیم از طریق دریا را با دشواری مواجه می‌کند. وی همچنین به مسیر انتقال گاز آذربایجان به نخجوان از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان و زنگزور اشاره کرد و گفت که در شرایط فعلی، بهترین راهکار برای روسیه، سوآپ گاز با ترکمنستان و انتقال آن به ایران است. اجرای پروژه‌های انرژی در دریای خزر به دلیل هزینه‌های بالا، ملاحظات زیست‌محیطی و نیاز به توافق پنج کشور ساحلی، زمان‌بر و سرمایه‌بر (ده‌ها میلیارد دلار) است. با این حال، ایران علاوه بر دریافت گاز از روسیه، می‌تواند از فناوری این کشور در حوزه ال‌ان‌جی (LNG) بهره‌مند شود که امروزه بهترین راهکار برای صادرات گاز به نقاط دوردست محسوب می‌شود. این برنامه در قرارداد با گازپروم دیده شده و باید به عنوان یک راهکار جدی و بلندمدت مد نظر قرار گیرد.

فراتر از نفت و گاز

مومن تاکید کرد که همکاری‌های ایران و روسیه تنها به نفت و گاز محدود نمی‌شود، بلکه در حوزه برق نیز در سال‌های اخیر شاهد رشد قابل توجهی بوده‌ایم. این همکاری‌ها در راستای تقویت روابط اقتصادی و فنی، بهره‌برداری از منابع انرژی و فناوری‌های پیشرفته صورت گرفته است. علاوه بر این، در زمینه‌های فنی و مهندسی مرتبط با استخراج و پالایش نفت و گاز، همکاری‌های گسترده‌ای بین دو کشور وجود دارد و شرکت‌های روسی مانند گازپروم در پروژه‌های مهم نفتی و گازی ایران مشارکت داشته‌اند که ضرورت تداوم آن مورد تاکید قرار گرفت.

همکاری مشترک در پروژه‌های نفتی و گازی، شامل اکتشاف، توسعه و بهره‌برداری از میادین، همچنان در دستور کار است. در حوزه برق نیز، ساخت نیروگاه‌های حرارتی و هسته‌ای، از جمله نیروگاه سیریک و اتمی بوشهر، با مشارکت شرکت‌های روسی انجام شده است. برنامه سنکرون کردن شبکه برق دو کشور نیز از دیگر برنامه‌های همکاری در حوزه انرژی به شمار می‌رود.

با وجود این پیشرفت‌ها، چالش‌هایی مانند تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های مالی و فنی همچنان بر همکاری‌های دو کشور سایه افکنده‌اند. اما از سوی دیگر، این همکاری‌ها فرصت‌های بی‌شماری را برای توسعه اقتصادی و فنی ایران و روسیه ایجاد کرده است. با تقویت این روابط، هر دو کشور می‌توانند جایگاه خود را در بازار جهانی انرژی ارتقا دهند. مومن پیش‌بینی کرد که با توجه به پتانسیل‌های موجود، همکاری‌های نفتی، گازی و برقی، شامل مشارکت‌های فنی، توسعه پروژه‌های مشترک و گسترش مبادلات انرژی، در آینده تقویت خواهد شد. همچنین، فرصت‌های همکاری در زمینه فناوری‌های نوین انرژی، مانند انرژی‌های تجدیدپذیر، می‌تواند به توسعه پایدار و امنیت انرژی در منطقه کمک کند.