جنگ ۱۲ روزه یک‌ساله شد | از خرداد خونین تا خرداد توافق

اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: درست یک سال پیش در چنین روزهایی، خاورمیانه وارد عصری شد که بازگشت از آن غیرممکن به نظر می‌رسید. در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، ده‌ها سال تقابل غیرمستقیم میان تهران و تل‌آویو، با عبور جنگنده‌های اسرائیلی از خطوط قرمز پدافندی ایران، به یک رویارویی مستقیم ۱۲ روزه تبدیل شد. امروز، در سالگرد آن نبرد سرنوشت‌ساز، در حالی که سایه جنگ هنوز بر منطقه سنگینی می‌کند، پاکستان میانجی ایران و آمریکا از نهایی‌شدن تفاهم اولیه پایان جنگ خبر می‌دهد.

مذاکره پیش از جنگ

جنگ دوازده روزه سال گذشته با زنجیره‌ای از حملات غافلگیرکننده اسرائیل آغاز شد. اما پیش از جنگ، پنج دور مذاکره بین ایران و آمریکا با میانجی‌گری عمان برگزار شده بود. از فروردین تا خرداد همان سال، عباس عراقچی وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران و استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا، ریاست هیات‌ها را به عهده داشتند. با وجود برخی اظهارنظر‌های خوش‌بینانه اولیه مبنی بر نگارش متن پیشنهادی، بن‌بست اصلی پابرجا بود؛ اصرار واشنگتن بر توقف کامل غنی‌سازی در خاک ایران و تحویل ۴۶۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصدی و در مقابل پافشاری تهران بر غنی‌سازی و اورانیوم‌ها به عنوان خط قرمزی غیرقابل عبور.

عباس عراقچی وزیر خارجه در سالگرد این جنگ گفته که آنچه باعث جنگ شد مقاومت ایران بر خواسته‌های خود بود نه مذاکره.

آغاز جنگ با ترور

جنگ با ترور مقامات ارشد نظامی، بیش از ۱۰ دانشمند برجسته هسته‌ای و هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های پدافندی و سایت‌های استراتژیک آغاز شد. فرمانده ستاد کل نیرو‌های مسلح، فرمانده سپاه، فرمانده نیروی هوافضای سپاه و شمار زیادی از فرماندهان در حملات اولیه ترور شدند.

نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران نیز حدود ۱۶ ساعت بعد به این حملات با شلیک موشک و پهپاد به اسرائیل پاسخ دادند.

بعد از ۹ روز، آمریکا نیز به این جنگ وارد شد. بمب‌افکن‌های آمریکایی سه سایت هسته‌ای ایران در نطنز، اصفهان و فردو را بمباران کردند. آمریکایی‌ها مدعی شدند که زیرساخت‌های هسته‌ای ایران در این حملات نابود شده است.

به نظر می‌رسد که مهم‌ترین دستاورد جنگ دوازده روزه برای جمهوری اسلامی ایران، آمادگی و برطرف‌کردن خلاءهای آفندی و پدافندی برای درگیری‌های بعدی بود. به شکلی که این آمادگی‌ها در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران ظهور و بروز پیدا کرد.

پایان جنگ و آغاز فشار سیاسی

سرانجام در سوم تیر ماه جنگ با آتش‌بس به پایان رسید. دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا خود را در در کنار قطر در نقش میانجی و پایان‌دهنده جنگ جلوه داد.

اما بلافاصله پس از جنگ، فشار سیاسی و دیپلماتیک بر جمهوری اسلامی ایران افزایش یافت.

یک روز قبل از جنگ نیز آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزارشی مبنی بر عدم دسترسی نظارتی به سایت‌های ایران منتشر کرده بود که عملاً مشروعیت حقوقی حملات پیشگیرانه را برای غرب فراهم می‌کرد. به این ترتیب روابط ایران و آژانس بار دیگر تیره شد.

مکانیسم ماشه و ایستگاه آخر برجام

پاییز ۱۴۰۴ فصل اوج گیری دوباره اجماع غرب علیه برنامه هسته‌ای ایران و پایان کامل برجام بود. تروئیکای اروپایی با همراهی واشنگتن، فشار بر تهران را تشدید کردند.

با این حال تلاش‌های دیپلماتیک همچنان ادامه داشت و مصر پس از نزدیک به نیم قرن قطع رابطه با تهران، میانجی میان ایران و آژانس شد. در ۱۸ شهریور توافقی شکننده در مصر برای بازرسی‌ها امضا شد. ایران اجرای این توافق را به عدم فعال‌سازی مکانیسم ماشه مشروط کرد اما آمریکا و سه کشور اروپایی این شرط را تاکتیکی برای خرید زمان دانستند و آن را را نپذیرفتند.

در نهایت، ششم مهرماه ۱۴۰۴، مکانیسم ماشه (اسنپ‌بک) فعال شد و ۶ قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل پس از یک دهه تعلیق بازگشتند. برجام رسماً مرد و سیاست فشار حداکثری واشنگتن به اوج خود رسید.

گزارش‌های داخلی نشان می‌دهد در همان روزها، علی لاریجانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی در جلسات خصوصی اذعان کرده بود که طرف آمریکایی «خیال توافق ندارد» و موج دوم حملات نظامی در راه است.

دی ماه و آرایش جنگی

دی‌ماه ۱۴۰۴، شرایط با بروز اعتراضات گسترده داخلی در ایران پیچیده‌تر شد. پس از این اعتراضات، ترامپ خود را حامی مردم ایران را معرفی کرد و گسیل بی‌سابقه تجهیزات نظامی آمریکا از سراسر جهان به سوی خلیج فارس آغاز شد.

زیر سایه تهدید‌های متعدد و جنگی که هر لحظه نزدیک‌تر می‌شد، بار دیگر هیات‌های ایران و آمریکا در ۱۸ بهمن به مسقط بازگشتند.

آمریکا این بار خواستار توقف غنی‌سازی و خروج ۴۶۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی از ایران شد. اختلاف‌نظر‌های عمیق دو طرف در مواضع راهبردی خود، این مذاکرات را نیز به بن‌بست کشاند. هرچند این مذاکرات نیز سه دور به طور انجامید و دور سوم این گفت‌و‌گو‌ها در هفتم اسفندماه در عمان، آخرین تقلا برای صلح بود که به شکست انجامید.

دو جنگ در یک سال

تنها دو روز پس از دور سوم مذاکرات مسقط که عباس عراقچی آن را مثبت ارزیابی می‌کرد، در نهم اسفند ۱۴۰۴، ائتلاف آمریکا و اسرائیل تهاجم گسترده نظامی را علیه ایران آغاز کردند.

به این ترتیب سال ۱۴۰۴ از این حیث که دو جنگ بزرگ را در خود جای داد، در تاریخ معاصر ایران بی‌نظیر شد. بسیاری این جنگ را در ادامه جنگ دوازده روز دانستند که تا ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ ادامه داشت. این جنگ نیز با ترور مقامات ارشد جمهوری اسلامی ایران از حمله آیت‌الله خامنه‌ای رهبر پیشین انقلاب اسلامی آغاز شد و ادامه یافت.

تفاهم پس از جنگ؟

سلسله وقایع قبل و بعد از جنگ دوازده روزه، امروز به مذاکرات ایران و آمریکا برای رسیدن به توافقی جامع انجامیده است. گویی یک سال پس از آغاز جنگ دوازده روزه، دوره رویارویی و تقابل در حال سر آمدن است.

ایران و آمریکا با میانجی‌گری پاکستان و قطر به تفاهم اولیه‌ای برای پایان دادن به درگیری نزدیک شده‌اند. تا جایی که نخست وزیر پاکستان گفته این تفاهم نهایی شده و احتمالا امضای غیرحضوری آن به زودی انجام خواهد شد. پس از آن نیز فرصت ۶۰ روزه‌ای برای مذاکرات و توافق جامع آغاز می‌شود.

 با این حال، به نظر می‌رسد هنوز هم مثل دو مذاکرات قبلی شرایط شکننده و ناپایدار است و در صورت حصول تفاهم اولیه، شکل‌گیری توافقی جامع و پایدار بین ایران و آمریکا بسیار دشوار خواهد بود.